??piewnik Pelpli??ski

Tytu?? ??piewnika zwanego pelpli??skim w pe??nym brzemieniu to: „Zbiór pie??ni nabo??nych do u??ytku domowego i ko??cielnego”. Wydany w roku 1871 zawiera wi─?kszo??─? skodyfikowanych pie??ni polskich. ??piewnik, którego g??ównym autorem by?? kap??an diecezji che??mi??skiej ks. Szczepan Keller, jest dzie??em zbiorowym. Wydano go staraniem Towarzystwa ??wi─?tej Cecylii, które stawia??o sobie za cel sanacj─? muzyki ko??cielnej, w tym piel─?gnowanie ??piewu ludowego. W diecezji che??mi??skiej tamtego czasu, wi─?kszo??─? duchownych stanowili Niemcy, podczas gdy wierni u??ywali w modlitwie i ??piewie j─?zyka polskiego, rugowanego tak??e ze ??wi─?ty??.

Struktura

??piewnik zawiera 1102-ie pie??ni u??o??one w nast─?puj─?cym porz─?dku: utwory stricte liturgiczne, czyli 42-ie msze oraz pie??ni podczas cz─???ci sta??ych; nieszpory i hymny nieszporne na poszczególne ??wi─?ta; pie??ni roku liturgicznego, ??wi─?t i uroczysto??ci; pie??ni o Panu Jezusie, w tym o Sercu Jezusowym, o Imieniu Jezus i Przemienieniu Pa??skim; o Naj??wi─?tszej Marii Pannie; o ??wi─?tej Rodzinie, o Anio??ach, ??wi─?tych Pa??skich i Opatrzno??ci Bo??ej; pie??ni przygodne i tzw. katechizmowe. Kolejne pie??ni dotycz─? okoliczno??ci ??ycia ludzkiego od narodzin do ??mierci, oraz wydarze?? historycznych. Nast─?pnie: pokutne, za zmar??ych, pogrzebowe i o marno??ciach ??wiatowych. Wreszcie eschatologiczne: o ??mierci, s─?dzie Bo??ym, niebie, piekle i o wieczno??ci.

Autorzy i datowanie pie??ni

Pie??ni ??piewnika Pelpli??skiego pochodz─? w wi─?kszo??ci z XVII-tego i XVIII-tego wieku. Niektóre teksty s─? znacznie starsze, ??redniowieczne i renesansowe. Cz─???─? pochodzi od ludu, tym samym autorzy pozostaj─? anonimowi. Ustali??em jednak autorstwo kilku pie??ni rozdzia??u eschatologicznego. Niektóre wywodz─? si─? z wi─?kszych poetyckich ca??o??ci, np. pie???? VII o ??mierci („??mier─? okrutna, ??mier─? straszliwa”) to t??umaczenie fragmentu „Quattuor hominis ultima”, poetyckiego moralitetu autorstwa jezuitów Mateusza Radera i Jana Niesiusa, wydanego w 1629 roku w Monachium. Pie???? jest fragmentem „??miertelnego zawodzenia”, pierwszej cz─???ci dzie??a, której mottem jest cytat z Eklezjastyka 41: „o ??mierci, jak??e przykra jest pami─?─? o tobie”. Rozpoczynaj─?cy cz─???─? o rzeczach ostatecznych utwór, zamieszczony przed pie??niami o ??mierci, to fragment wiersza Jakuba Teodora Trembeckiego „Zegar boja??ni Bo??ej”. Pie???? dziesi─?t─? o ??mierci zamieszczono w ??piewniku w „starszym” i „m??odszym uk??adzie”. Jest to wariant pi─?tnastowiecznej „Skargi umieraj─?cego”, b─?d─?cej prawdopodobnie przek??adem jeszcze starszego czeskiego wiersza. Przekazane przez ??piewnik wersje ró??ni─? si─? nieco od pierwotnej, co bierze si─? z przekazu ustnego praktykowanego w??ród gminu. Pie???? I o piekle („S??uchaj, grzeszniku, nak??o?? ucha swego”) to fragment „Przera??liwego echa tr─?by ostatecznej” Klemensa Boles??awiusza. Z kolei pie???? IV o ??mierci pochodzi6 prawdopodobnie z „Refleksji duchowych” Karola Miko??aja Juniewicza. Pie???? X o S─?dzie „Nie pró??no??─? Boga, grzeszniku zniewa??a??”, oraz II pogrzebowa o incipicie „Zmar??y cz??owiecze, z tob─? si─? ??egnamy” to wiersze z „Pie??ni nabo??nych” Franciszka Karpi??skiego. W ??piewniku Pelpli??skim zamieszczono wi─?kszo??─? tego zbioru. Pie??ni przeznaczone by??y do u??ytku ko??cielnego, o czym pisze autor w li??cie do swego przyjaciela Micha??a Poczobuta, rektora Akademii Wile??skiej: „Za wiersze przys??ane dzi─?kuj─?; przy??─?czam moje pie??ni dla pospólstwa, które tu zrobi??em i ??piewa─? je wkrótce w ko??ciele b─?d─?”. Dalej czytamy: „Przeto zda??oby si─?, chc─?c po??─?czy─? nabo??e??stwa nasze z po??ytkiem, a??eby m??odzie?? krajowa zamiast niektórych marnie posk??adanych pie??ni naszych, na codziennych nabo??e??stwach wybrane psalmy Dawidowe ??piewa??a; tym sposobem nie tylko by si─? do szanowania wielkiego Boga pobudza??a, ale razem od dzieci??stwa uczy??aby si─? wyrazów mocnych i wysokich, które by do dalszej wymowy prawdziw─? drog─? u??cie??a??y”. Pie???? I o niebie „W niebie szczere rozkosze, a do tego wieczne” to fragment trenu XIX-tego Jana Kochanowskiego, którego utwory wykorzystano tak??e w innych cz─???ciach ??piewnika.

U??ytkownicy

Do reformy soboru watyka??skiego II ??piewnik ów u??ywany by?? przez wiernych wywodz─?cych si─? ze wszystkich warstw spo??ecznych. Cieszy?? si─? du??─? popularno??ci─? w??ród gminu, o czym ??wiadcz─? liczne wznowienia w kraju i na obczy??nie (np. Filadelfia 1902 i Chicago 1905). O jego ??ywotno??ci ??wiadczy tak??e fakt, ??e do dzi?? dnia u??ywa si─? go w diecezjach pó??nocno – wschodniej Polski. Starsze pokolenie wiernych czuwaj─?c w Wielkim Tygodniu, oraz przy zmar??ych u??ywaj─? tego?? ??piewnika, lub odpisów. Zwyczaj ów przenie??li do swoich nowych siedzib przesiedle??cy na tzw. ziemie odzyskane.

Pie??ni jako wyraz teologii polskiej

Wydaje si─?, ??e ??aden z dawnych, polskich autorów dzie?? stricte teologicznych nie zapisa?? si─? w zbiorowej pami─?ci. Mo??na zaryzykowa─? twierdzenie, ??e wielkimi, naszymi teologami byli Jan Kochanowski, Miko??aj S─?p Szarzy??ski, Adam Mickiewicz, czy Franciszek Karpi??ski. Lektura strof mickiewiczowskich sk??ania do refleksji, ??e rodzi??y si─? one w aurze dewocyjnej literatury prze??omu XVIII i XIX wieku czerpi─?c tak??e z pobo??no??ci i obrz─?dowo??ci ludowej. ??piewniki wile??skie tamtego czasu pos??uguj─? si─? stylistyk─?, któr─? odnajdujemy w dziele Wieszcza. Czy istnieje specyficzne polska my??l teologiczna? Specyficznie polskie jest przede wszystkim umi??owanie wolno??ci, odwagi i honoru. Duchowo??─? polska jednoczy mi??o??─? Boga i Ojczyzny, co rodzi przekonanie o wyj─?tkowej roli Polski w dziejach Ko??cio??a i ??wiata. ??wiadectwem powy??szego jest skarbiec polskich pie??ni nabo??nych. W dobie analfabetyzmu by??y one ??ród??em wiedzy teologicznej, za ich po??rednictwem poznawano tak??e histori─? biblijn─?. Pisane przez nadwornych poetów i duchownych trafia??y do ludu, który przyjmowa?? je za swoje. ??wiadczy to nie tylko o geniuszu autorów, lecz o zdolno??ci wiernych do przyjmowania nie??atwych teologicznych tre??ci. Pie??ni ??piewnika pelpli??skiego s─? ??wiadectwem teologii ??ywej, a jednocze??nie wyrazem polskiej kultury.

autor tekstu: Adam Strug